Lungsod ng Malolos. Ipinagdiwang ang ika-128 taon ng pagsulat ni Dr. Jose Rizal sa mga Kababaihan ng Malolos na pinangunahan ng Women of Malolos Foundation Inc. sa pakikipagtulungan ng Mama Sitas at Bistro Malolenyo.
Nagsagawa ng isang Cooking Demonstration na pinangunahan ni Chef Dita Sebic para sa mga Kababaihan ng Malolos sa ating panahon. Dito'y itinampok ang mga Kalutong Malolos na mas pinasarap pa ng pampalasang sangkap ng Mama Sitas.
Tunay na kay sarap balikan ang kadakilaang naiambag sa kasaysayan ng kababaihan ng Malolos. Narito ang ilan sa mga bahagi ng liham o ang buod na istorya kung bakit gayun na lamang ang pagpupugay ni Dr. Jose Rizal sa mga Kababaihan ng Malolos.
Sa kanyang liham sa mga kadalagahan ng Malolos na sinulat noog 1889, ipinahahayag ni Jose Rizal ang kanyang papuri at paggalang sa katapangang ipinamalas ng mga ito sa pagsusulong ng karapatan sa edukasyon – isang di-karaniwang hakbang para sa maraming kababaihan sa kanyang panahon. Ayon kay Rizal , namulat siya sa pananaw na ang kababaihang Pilipino ay katuwang sa layunin para sa ikagagaling ng bayan. Batay sa kanya, ang mithiin ng mga kadalagahan ng Malolos para sa karunungan ay patunay ng pagkamulat sa tunay na kahulugan ng kabanalan – kabanalang nakatuon sa kabutihang-asal, malinis na kalooban at matuwid na pag-iisip. Binibigyang-diin ni Rizal ang tungkulin ng kababaihan – bilang dalaga at asawa – sa pagbangon ng kanilang dignidad at halaga sa lipunan. Kaugnay nito, inilalarawan niya ang katangian ng kababaihan sa Europa at bilang halimbawa ay pinakita ang babaing Sparta bilang huwaran ng pagiging mabuting ina. Ipinapayo ni Rizal na gamitin ang halimbawang ito upang maitaguyod ang isang anak na marangal at magtatanggol sa bayan. Bahagi rin ng liham ang pagpapaalala ni Rizal sa lahat na gamitin ang isipang kaloob ng Diyos, upang matukoy ang katotohanan at hindi maging alipin ninuman. Pinupuna ang mga hindi kanais-nais na gawain ng mga prayle, gayundin ang pagiging mulat ukol sa tunay at huwad na relihiyon. Ang payo ni Rizal ay “mulatin ang mata ñg anak sa pag-iiñgat at pagmamahal sa puri, pag-ibig sa kapwa sa tinubuang bayan, at sa pagtupad ñg ukol. Ulit-uuliting matamisin ang mapuring kamatayan sa alipustang buhay”.
Nawa'y tumatak sa atin lalo na sa mga kababaihan ang prebelehiyong silay makapag-aral ay ipinaglaban ng mga Kababaihan ng Malolos.

Febrero, 1889

Epistorario Rizalino
Vol.II p.122


Europa
Pebrero 1889

SA MGA KABABAYANG DALAGA SA MALOLOS:

Nang aking sulatin ang Noli Me Tangere, tinanong kong laon, kung angpusuang dalaga'y karaniwan kaya diyan sa ating bayan. Matay ko mangsinaliksik yaring alaala; matay ko mang pinagisa-ngisa ang lahat ñgdalagang makilala sapul sa pagkabatá, ay mañgisa-ñgisa lamang angsumaguing larawang aking ninanasá. Tunay at labis ang matamis naloob, ang magandang ugalí, ang binibining anyó, ang mahinhing asal;ñgunit ang lahat na ito'y laguing nahahaluan ñg lubos na pagsuyó atpagsunod sa balang sabi ó hiling nang nagñgañgalang amang kalulua(tila baga ang kaluluwa'y may iba pang ama sa Dios,) dala ñg malabisna kabaitan, kababaan ñg loob ó kamangmañgan kayá: anaki'y mga lantanghalaman, sibul at laki sa dilim; mamulaklak ma'y walang bañgo, magbuñga ma'y walang katas.

Ñguní at ñgayong dumating ang balitang sa inyong bayang Malolos,napagkilala kong ako'y namalí, at ang tuá ko'y labis. Dí sukat akosisihin, dí ko kilala ang Malolos, ni ang mga dalaga, liban sa isangEmilia, at ito pa'y sa ñgalan lamang.

Ñgayong tumugon kayo sa uhaw naming sigaw ñg ikagagaling ñg bayan;ñgayong nagpakita kayo ñg mabuting halimbawa sa kapuá dalagangnagnanasang paris ninyong mamulat ang mata at mahañgo sa pagkalugamí,sumisigla ang aming pag-asa, inaaglahì ang sakuná, sa pagka at kayo'ykatulong na namin, panatag ang loob sapagtatagumpay. Ang babaingtagalog ay di na payukó at luhod, buhay na ang pagasa sa panahongsasapit; walá na ang inang katulong sa pagbulag sa anak na palalakhinsa alipustá at pagayop. Di na unang karunuñgan ang patuñgó ñg ulo sabalang maling utos, dakilang kabaitan ang ñgisi sa pagmura, masayangpangaliw ang mababang luhá. Napagkilala din ninyo na ang utos ñg Diosay iba sa utos ñg Parí, na ang kabanalan ay hindi ang matagal naluhod, mahabang dasal, malalaking kuentas, libaguing kalmin, kundí angmabuting asal, malinis na loob at matuid na isip. Napagkilala dinninyo na dí kabaitan ang pagkamasunurin sa ano mang pita at hiling ñgnagdidiosdiosan, kundi ang pagsunod sa katampata't matuid, sapagka'tang bulag na pagsunod ay siyang pinagmumulan ñg likong paguutos, at sabagay na ito'y pawang nagkakasala. Dí masasabi ñg punó ó parí na silalamang ang mananagot ñg maling utos; binigyan ñg Dios ang bawat isa ñgsariling isip at sariling loob, upang ding mapagkilala ang likó attapat; paraparang inianak ñg walang tanikalá, kundí malayá, at saloob at kalulua'y walang makasusupil, bakit kayá ipaaalipin mo sa ibaang marañgal at malayang pagiisip? Duag at malí ang akalá na ang bulagna pagsunod ay kabanalan, at kapalaluan ang mag isipisip at magnilaynilay. Ang kamangmañgan'y, kamangmañgan at dí kabaita't puri. Dihiling ñg Dios, punó ñg kataruñgan, na ang taong larawan niya'y paulolat pabulag; ang hiyas ñgisip, na ipinalamuti sa atin, paningniñgin atgamitin. Halimbawá baga ang isang amang nagbigay sa bawat isang anakñg kanikanyang tanglaw sa paglakad sa dilim. Paniñgasin nila angliwanag ñg ilaw, alagaang kusá at huag patain, dala ñg pag-asa sa ilawñg iba, kundí magtulongtulong magsangunian, sa paghanap ñg daan. Ulolna di hamak at masisisi ang madapá sa pagsunod sa ilaw ñg iba, atmasasabi ng ama: "bakit kita binigyan ng sarili mong ilaw?" Ñguni't dílubhang masisisi ang madapá sa sariling tanglaw, sapagka't marahil angilaw ay madilim, ó kayá ay totoong masamá ang daan.

Ugaling panagot ng mga may ibig mang ulol, ay: palaló ang katiwalá sasariling bait; sa akalá ko ay lalong palaló ang ibig sumupil ng baitng iba, at papanatilihin sa lahat ang sarili. Lalong palaló angnagdidiosdiosan, ang ibig tumarok ng balang kilos ng isip ng DIOS; atsakdal kapalaluan ó kataksilan ang walang gawá kundí pagbintañgan angDios ng balang bukang bibig at ilipat sa kanya ang balá niyang nasá,at ang sariling kaaway ay gawing kaaway ng Dios. Dí dapat naman tayongumasa sa sarili lamang; kundí magtanong, makinig sa iba, at sakagawain ang inaakalang lalong matuid; ang habito ó sutana'y walangnaidaragdag sa dunong ng tao; magsapinsapin man ang habito ng huli sabundok, ay bulubundukin din at walang nadadayá kungdí ang mangmang atmahinang loob. Nang ito'y lalong maranasan, ay bumili kayo ng isanghabito sa S. Francisco at isoot ninyo sa isang kalabao. Kapalaran nakung pagka pag habito ay hindí magtamad. Lisanin ko ito at dalhin angsalitá sa iba.

Sa kadalagahang punlaan ng bulaklak na mamumuñga'y dapat ang babai'ymagtipon ng yamang maipamamana sa lalaking anak. Ano kaya ang magigingsupling ng babaing walang kabanalan kundí ang magbubulong ng dasal,walang karunuñgan kungdí awit, novena at milagrong pangulol sa tao,walang libañgang iba sa panguingue ó magkumpisal kayá ng malimit ngmuli't muling kasalanan? Ano ang magiging anak kundí sakristan, bataanng cura ó magsasabong? Gawá ng mga ina ang kalugamian ngayon ng atingmga kababayan, sa lubos na paniniwalá ng kanilang masintahing pusó, atsa malaking pagkaibig na ang kanilang mga anak ay mapakagaling. Angkagulañga'y buñga ñg pagkabatá at ang pagkabata'y nasa kanduñgan ñgina. Ang inang walang maituturó kundí ang lumuhod humalik ñg kamay,huwag magantay ng anak ng iba sa duñgó ó alipustang alipin. Kahoy nalaki sa burak, daluro ó pagatpat ó pangatong lamang; at kung sakalí'tmay batang may pusong pangahas, ang kapangahasa'y tagó at gagamitinsa samá, paris ng silaw na kabag na dí makapakita kundí pag tatakipsilim. Karaniwang panagot ang una'y kabanalan at pagsinta sa Dios.Ñguní at ano ang kabanalang itinuró sa atin? Magdasal at lumuhod ngmatagal, humalik ng kamay sa parí, ubusin ang salapí sa simbahan atpaniwalaan ang balang masumpuñgang sabihin sa atin? Tabil ng bibig,lipak ng tuhod, kiskis ng ilong..... bagay sa limos sa simbahan,sangkalan ang Dios, may bagay baga sa mundong ito na dí arí at likháng Maykapal? Ano ang inyong sasabihin sa isang alilang maglimos sakayang panginoon ng isang basahang hiram sa nasabing mayaman? Sino angtaong dí palaló at ulol, na mag lilimos sa Dios at magaakalang angsalantá niyang kaya ay makabibihis sa lumikhá ng lahat ñg bagay?Pagpalain ang maglimos sa kapus, tumulong sa mayhirap, magpakain sagutom; ñguní at mapulaan at sumpain, ang biñgi sa taghoy ng mahirap,at walang binubusog kundí ang sandat, at inubos ang salapí sa mgafrontal na pilak, limos sa simbahan ó sa frayleng lumalañgoy sa yaman,sa misa de gracia ng may tugtugan at paputok, samantalang ang salapingito'y pinipigá sa buto ñg mahirap at iniaalay sa pañginoon ñg maibiling tanikalang pangapus, maibayad ng verdugong panghampas. Ó kabulaganat kahiklian ng isip!

Ang unang kabanalan ay ang pagsunod sa matuid, anoman ang mangyari."Gawá at hindí salitá ang hiling ko sa inyo" ani Cristo; "hindí anakni ama ang nagsasabing ulit-ulit ama ko, ama ko, kundí ang nabubuhayalinsunod sa hiling ñg aking ama." Ang kabanalan ay walá sa pulpol nailong, at ang kahalili ni Cristo'y di kilala sa halikang kamay. SiCristo'y dí humalik sa mga Fariseo, hindi nagpahalik kailan pa man;hindí niya pinatabá ang may yaman at palalong escribas; walá siyangbinangit na kalmen, walang pinapagcuintas, hiningan ng pamisa, at dinagbayad sa kanyang panalangin. Di napaupa si San Juan sa ilog ngJordan, gayon din si Cristo sa kanyang pangangaral. Bakit ngayo'y angmga pari'y walang bigong kilos na di may hinihinging upa? At gutom pahalos nagbibili ng mga kalmen, cuentas, correa at ibapa, pang dayá ngsalapi, pampasamá sa kalulua; sa pagkat kalminin mo man ang lahat ngbasahan sa lupá, cuintasin mo man ang lahat ng kahoy sa bundokibilibid mo man sa iyong bayawang ang lahat ng balat ng hayop, at anglahat na ito'y pagkapaguran mang pagkuruskurusan at pagbulongbulonganng lahat ng pari sa sangdaigdigan, at iwisik man ang lahat ng tubig sadagat, ay di mapalilinis ang maruming loob, di mapatatawad ang walangpagsisisi. Gayon din sa kasakiman sa salapi'y maraming ipinagbawal, namatutubos kapag ikaw ay nagbayad, alin na ngá sa huag sa pagkain ngkarne, pagaasawa sa pinsan, kumpari, at iba pa, na ipinahihintulotkapag ikaw ay sumuhol. Bakit, nabibili baga ang Dios at nasisilaw sasalaping paris ng mga pari? Ang magnanakaw na tumubos ng bula decomposicion, ay makaaasa sa tahimik, na siya'y pinatawad; samakatuiday ibig ng Dios na makikain ng nakaw? Totoo bagang hirap na angMaykapal, na nakikigaya sa mga guarda, carabineros ó guardia civil?Kung ito ang Dios na sinasamba ñg Frayle, ay tumalikod ako sa ganyangDios.

Maghunos dilí ngá tayo at imulat natin ang mata, lalong laló na kayongmga babai, sa pagka't kayo ang nagbubukas ng loob ng tao. Isipin naang mabuting ina ay iba, sa inang linalang ng fraile; dapat palakhinang anak na malapit baga sa larawan ng tunay na Dios, Dios na dínasusuhulan, Dios na dí masakim sa salapí, Dios na ama ng lahat, nawalang kinikilingan, Dios na dí tumatabá sa dugó ng mahirap, na dínagsasaya sa daing ng naruruhagi, at nangbubulag ng matalinong isip.Gisingin at ihandá ang loob ng anak sa balang mabuti at mahusay naakalá: pagmamahal sa puri, matapat at timtimang loob, maliwanag napagiisip, malinis na asal, maginoong kilos, pagibig sa kapuá, atpagpipitagan sa Maykapal, ito ang ituró sa anak. At dahil ang buhay aypunó ng pighatí at sakuná, patibayin ang loob sa ano mang hirap,patapañgin ang pusó sa ano mang pañganib. Huag mag antay ang bayan ngpuri at ginhawa, samantalang likó ang pagpapalaki sa batá, samantalanglugamí at mangmang ang babaing magpapalaki ñg anak. Walang maiinom salabó at mapait na bukal; walang matamis na buñga sa punlang maasim.

Malaki ngang hindí bahagyá ang katungkulang gaganapin ng babai sapagkabihis ng hirap ng bayan, nguni at ang lahat na ito'y dí hihigitsa lakas at loob ng babaing tagalog. Talastas ng lahat angkapanyarihan at galing ng babayi sa Filipinas, kayá ñgá kanilangbinulag, iginapus, at iniyukó ang loob, panatag sila't habang angiba'y alipin, ay ma-aalipin din naman ang lahat ng mga anak. Ito angdahilan ng pagkalugamí ng Asia; ang babayi sa Asia'y mangmang atalipin. Makapangyarihan ang Europa at Amerika dahil duo'y ang mgababai'y malaya't marunong, dilat ang isip at malakas ang loob.

Alam na kapus kayong totoo ñg mga librong sukat pagaralan; talastas nawalang isinisilid araw araw sa inyong pagiisip kundí ang sadyang pangbulag sa inyong bukal na liwanag; tantó ang lahat na ito, kayápinagsisikapan naming makaabot sa inyo ang ilaw na sumisilang sa kapuáninyo babayi; dito sa Europa kung hindí kayamutan itong ilang sabi, atpagdamutang basahin, marahil ay makapal man ang ulap na nakakubkob saating bayan, ay pipilitin ding mataos ñg masantin na sikat ñg araw, atsisikat kahit banaag lamang ... Dí kami manglulumo kapag kayo'ykatulong namin; tutulong ang Dios sa pagpawí ñg ulap, palibhasa'y siyaang Dios ñg katotohanan; at isasaulí sa dati ang dilag ñg babayingtagalog, na walang kakulañgan kundí isang malayang sariling isip,sapagka't sa kabaita'y labis. Ito ang nasang lagì sa panimdim, nanapapanaginip, ang karañgalan ñg babaying kabiak ñg pusó at karamay satuá ó hirap ñg buhay: kung dalaga, ay sintahin ñg binatá, di lamangdahilan sa ganda ó tamis ñg asal, kundí naman sa tibay ñg pusó, taasñg loob, na makabuhay baga at makapanghinapang sa mahiná ómaruruwagang lalaki, ó makapukaw kayá ñg madidilag na pagiisip, pagisang dalaga bagang sukat ipagmalaki ñg bayan, pagpitaganan ñg iba,sapagka at karaniwang sabi sabi ñg mga kastilá at pari na nangagalingdiyan ang karupukan at kamangmañgan ñg babaying tagalog, na tila bagaang mali ñg ilan ay malí na nang lahat, at anaki'y sa ibang lupá aywalá, ñg babaing marupok ang loob, at kung sabagay maraming maisusurotsa mata ñg ibang babai ang babaying tagalog..... Gayon ma'y dalamarahil ñg kagaanan ñg labí ó galaw ñg dilá, ang mga kastilá, at parípagbalik sa Espanya'y walang unang ipinamamalabad, ipinalilimbag atipinagsisigawan halos, sabay ang halakhak, alipustá at tawa, kundí angbabaing si gayon, ay gayon sa convento, gayon sa kastilang pinatuloy,sa iba't iba pang nakapagñgañgalit; sa tuing maiisip, na angkaramihan ng malí ay gawá ñg kamusmusan, labis na kabaitan, kababaanñg loob ó kabulagan kayang kalalañgan din nila..... May isangkastilang nagayo'y mataas na tao na, pinakai't pinatuloy natin sahabang panahong siya'y lumiguyliguy sa Filipinas ... pagdating saEspanya, ipinalimbag agad, na siya raw ay nanuluyang minsan saKapangpañgan, kumai't natulog, at ang maginoong babaying nagpatuloy aygumayon at gumayon sa kanya: ito ang iginanti sa napakatamis na loobng babayi ... Gayon din ang unang pahili ng pari sa nadalaw nakastila, ay ang kanyang mga masusunuring dalagang tagahalik ng kamay,at iba pang kahalo ang ñgiti at makahulugang kindat ... Sa librongipinalimbag ni Dn. Sinibaldo de Mas, at sa, iba pang sinulat ng mgapari, ay nalathala ang mga kasalanang ikinumpisal ng babai na diilinilihim ng mga pari sa mga dumadalaw na Kastila, at kungmagkaminsan pa'y dinadagdagan ng mga kayabañgan at karumihang hindimapaniniwalaan ... Di ko maulit dito ang mga di ikinahiyang sinabi ngisang fraile kay Mas na di nito mapaniwalaan ... Sa tuing maririnig ómababasa ang mga bagay na ito'y itinatanong namin kung Santa Mariakaya ang lahat ng babaying kastila, at makasalanan na kaya baga anglahat ng babaying tagalog; ñguni kong sakali't magsumbatan atmaglatlatan ng puri'y ... Datapua't lisanin ko ang bagay na ito,sapagka't dí ako paring confesor, ó manunuluyang kastilá, namakapaninirá ñg puri ng iba. Itabi ko ito at ituloy sambitin angkatungkulan ñg babai.

Sa mga bayang gumagalang sa babaing para ñg Filipinas, dapat nilangkilanlin ang tunay na lagay upang ding maganapan ang sa kanila'yinia-asa. Ugaling dati'y kapag nanliligaw ang nagaaral na binata ayipinañgañganyayang lahat, dunong, puri't salapi, na tila baga angdalaga'y walang maisasabog kundi ang kasamaan. Ang katapang-tapañga'ykapag napakasal ay nagiging duag, ang duag na datihan aynagwawalanghiya, na tila walang ina-antay kundi ang magasawa paramaipahayag ang sariling kaduagan. Ang anak ay walang pangtakip sa hinañg loob kundi ang alaala sa ina, at dahilan dito, nalunok na apdo,nagtitiis ñg tampal, nasunod sa lalong hunghang na utos, at tumutulongsa kataksilan ñg iba sa pagka't kung walang natakbo'y walangmanghahagad; kung walang isdang munti'y walang isdang malaki. Bakitkaya baga di humiling ang dalaga sa iibigín, ñg isang marañgal atmapuring ñgalan, isang pusong lalaking makapag-ampon sa kahinaan ngbabai, isang marangal na loob na di papayag magka anak ng alipin?Pukawin sa loob ang sigla at sipag, maginoong asal, mahal napakiramdam, at huwag isuko ang pagkadalaga sa isang mahina at kuyumingpuso. Kung maging asawa na, ay dapat tumulong sa lahat ng hírap,palakasin ang loob ng lalaki, humati sa pañganib, aliwin ang dusa, ataglahiin ang hinagpis, at alalahaning lagi na walang hirap na dimababata ñg bayaning puso, at walang papait pang pamana, sa pamanangkaalipustaan at kaalipinan. Mulatin ang mata ñg anak sa pagiiñgat atpagmamahal sa puri, pagibig sa kapua sa tinubuang bayan, at sapagtupad ñg ukol. Ulituliting matamisin ang mapuring kamatayansaalipustang buhay. Ang mga babai sa Esparta'y sukat kunang uliran atdito'y ilalagda ko ang aking halimbawa:

Nang iniaabot ñg isang ina ang kalasag sa papasahukbong anak, ay itolamang ang sinabi: "ibalik mo ó ibalik ka," ito ñga umuwi kang manaloó mamatay ka, sapagkat ugaling iwaksi ang kalasag ñg talong natakbo óinuwi kaya ang bangkay sa ibabaw ñg kalasag. Nabalitaan ñg isang inana namatay sa laban ang kanyang anak, at ang hukbo ay natalo. Hindiumiimik kundi nagpasalamat dahil ang kanyang anak ay maligtas sa pulá,ñguni at ang anak ay bumalik na buhay; nagluksa ang ina ñg siya'ymakita. Sa isang sumasalubong na ina sa mga umuwing galing sa laban,ay ibinalita ñg isa na namatay daw sa pagbabaka ang tatlong anakniya,--"hindi iyan ang tanong ko ang sagot ñg ina, kundi nanalo ónatalo tayó?--Nanalo ang sagot ñg bayani. Kung ganoo'y magpasalamattayo sa Dios!" ang wika at napa sa simbahan.

Minsa'y nagtagó sa simbahan ang isang napatalong harí nila, sa takotsa galit sa bayan; pinagkaisahang kuluñgin siya doon at patain ñggutum. Ñg papaderan na ang pinto'y ang ina ang unang nag hakot ñgbato. Ang mga ugaling ito'y karaniwan sa kanila, kayá ñga't iginalangng buong Grecia ang babaing Esparta. Sa lahat ñg babai, ang pulá ñgisa ay kayo lamang na taga Esparta ang nakapangyayari sa lalaki.Mangyari pa, ang sagot ñg babai, ay kami lamang ang nagaanak ñglalaki. Ang tao, ñg mga Esparta ay hindí inianak para mabuhay sasarili, kungdi para sa kanyang bayan. Habang nanatili ang ganitong mgaisipan at ganitong mga babai ay walang kaaway na nakatungtong ñglupang Esparta, at walang babaing taga Esparta na nakatanaw ñg hukbong kaaway.

Dí ko inaasahang paniwalaan ako alang-alang lamang sa aking sabi:maraming taong dí natingin sa katuiran at tunay, kundí sa habito, saputí ñg buhok ó kakulangan kayá ng ngipin. Ñguní at kung ang tanda'ymagalang sa pinagdaanang hirap, ang pinagdaan kong buhay hain saikagagaling ng bayan, ay makapagbibigay ñg tandá sa akin, kahit maiklíman. Malayó ako sa, pagpapasampalataya, pag didiosdiosan, paghalilikayá sa Dios, paghahangad na paniwalaa't pakingang pikit-mata, yukóang ulo at halukipkip ang kamay; ñguni't ang hiling ko'y magisip, magmulaymulay ang lahat, usigin at salain kung sakalí sa ngalan ngkatuiran itong pinaninindigang mga sabi:

Ang una-una. "Ang ipinagiging taksil ñg ilan ay nasa kaduagan atkapabayaan ñg iba."

Ang ikalawa. Ang iniaalipustá ng isa ay nasa kulang ñg pagmamahal sasarili at nasa labis ñg pagkasilaw sa umaalipustá.

Ang ikatlo. Ang kamangmañga'y kaalipinan, sapagkat kung ano ang isipay ganoon ang tao: taong walang sariling isip, ay taong walangpagkatao; ang bulag na taga sunod sa isip ng iba, ay parang hayop nasusunod-sunod sa talí.

Ang ikaapat. Ang ibig magtagó ñg sarili, ay tumulong sa ibang magtagóñg kanila, sapagkat kung pabayaan mo ang inyong kapuá ay pababayaan karin naman; ang isa isang tingting ay madaling baliin, ñguní at mahirapbaliin ang isang bigkis na walis.

Ang ika-lima. Kung ang babaing tagalog ay dí magbabago, ay hindí dapatmagpalaki ñg anak, kungdí gawing pasibulan lamang; dapat alisin sakanya ang kapangyarihan sa bahay, sapagka't kung dili'y ipagkakanulong walang malay, asawa, anak, bayan at lahat.

Ang ika-anim. Ang tao'y inianak na paris-paris hubad at walang talí.Dí nilalang ñg Dios upang maalipin, dí binigyan ñg isip para pabulag,at dí hiniyasan ñg katuiran at ñg maulol ñg iba. Hindí kapalaluanang dí pagsamba sa kapuá tao, ang pagpapaliwanag ñg isip at paggamitñg matuid sa anomang bagay. Ang palalo'y ang napasasamba, angbumubulag sa iba, at ang ibig paniigin ang kanyang ibig sa matuid atkatampatan.

Ang ika-pito. Liniñgin ninyong magaling kung ano ang religiongitinuturó sa atin. Tingnan ninyong mabuti kung iyan ang utos ng Dios óang pangaral ni Cristong panglunas sa hirap ñg mahirap, pangaliw sadusa ñg nagdudusa. Alalahanin ninyo ang lahat ñg sa inyo'y itinuturó,ang pinapatuñguhan ñg lahat ng sermon, ang nasa ilalim ng lahat ngmisa, novena, kuintas, kalmen, larawan, milagro, kandilá, corea atiba't iba pang iginigiit, inihihiyaw at isinusurot araw-araw sa inyongloob, taiñga, at mata, at hanapin ninyo ang puno at dulo at sakaiparis ninyo ang religiong sa malinis na religion ni Cristo, attingnan kung hindí ang inyong pagkakristiano ay paris ng inaalaganggatasang hayop, ó paris ng pinatatabang baboy kayá, na dí pinatatabáalang alang sa pagmamahal sa kaniya, kundí maipagbili ng lalong mahalat ng lalong masalapian.

Magbulay-bulay tayo, malasin ang ating kalagayan, at tayo'y mag isipisip. Kung itong ilang buhaghag na sabi'y makatutulong sa ibinigay sainyong bait, upang ding maituloy ang nasimulan ninyong paglakad.

"Tubó ko'y dakilá sa puhunang pagod" at mamatamisin ang ano mangmangyari, ugaling upa sa sino mang mañgahas sa ating bayan magsabi ngtunay. Matupad nawá ang inyong nasang matuto at harí na ñgang sahalaman ñg karunuñgan ay huwag makapitas ñg buñgang bubut, kundí angkikitili'y piliin, pagisipin muná, lasapin bago lunukin, sapagka't sabalat ñg lupá lahat ay haluan, at di bihirang magtanim ang kaaway ngdamong pansirá, kasama sa binhí sa gitná ñg linang.

Ito ang matindin nasá ñg inyong kababayang si


_JOSÉ RIZAL_
Europa, 1889.